ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի վերջերս հրապարակված զեկույցը ցայտուն վկայություն է Հայ Եկեղեցիին հասցվող ճնշումների մասին՝ ոչ միայն արտաքին, այլև ներքին աղբյուրներից։ Այս զեկույցը, ըստ էության, հայելային «դատավճիռ» է՝ արտացոլելով երկու հակասական, բայց միաժամանակ ողբերգականորեն միմյանց լրացնող գործընթացներ։
Զեկույցի հիմնական եզրահանգումներից մեկը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներքին գործերին միջամտելն է։ Ըստ զեկույցի՝ վարչապետը փորձել է ազդել Եկեղեցու առաջնորդի ընտրության վրա՝ առաջարկելով ստեղծել և անձամբ նշանակել մի խորհուրդ, որը պետք է ընտրեր նոր Կաթողիկոս։ Նա նաև կազմել է «ճիշտ» քահանաների ցուցակներ և կալանավորել նրանց, ովքեր համարձակվել են քննադատել իր կառավարությունը կամ դառնալ դրա ընդդիմությունը։ Այս գործողությունները, ինչպես նշվում է զեկույցում, ուղղված են եղել գործող Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի գահընկեց անելու նպատակով։
Այսպիսով, Փաշինյանի կառավարությունը, իրականում, վերածում է Եկեղեցին բռնաճնշումների օբյեկտի՝ խաթարելով նրա ինքնավարությունը և քաղաքականացնելով այն։ Դա ոչ միայն կրոնական ազատության խախտում է, այլև հարված է ազգային ինքնության հիմքերին։
Եվ այս պատկերը ավելի ողբերգական է դառնում, երբ դիտարկում ենք այն համատեքստում, որում գտնվում է Հայաստանը։ Թեև Փաշինյանի գործողությունները ներքին բռնաճնշում են, Ադրբեջանը իրականացնում է ֆիզիկական վանդալիզմ։ Լեռնային Ղարաբաղում և հարակից տարածքներում Ադրբեջանը շարունակում է ոչնչացնել հայկական պատմամշակութային ժառանգությունը՝ հատկապես եկեղեցիները և գերեզմանատոմերը։ Արբանյակային լուսանկարները հստակ ցույց են տալիս 8 եկեղեցու և 10 այլ օբյեկտի ոչնչացումը։
Այս երկու գործընթացները, թեև տարբեր մեթոդներով, իրականացվում են տարբեր կողմերից, բայց ունեն նույն արդյունքը. Հայ Եկեղեցին՝ որպես ազգի խորհրդանիշ և հոգևոր հիմք, ճնշման տակ է հայտնվում երկու կողմից։ Ալիևը ոչնչացնում է տաճարները, իսկ Փաշինյանը՝ խարխլում է Եկեղեցին ներսից։
ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի զեկույցը պարզապես փաստեր է արձանագրում։ Սակայն հարցը այն է, թե արդյո՞ք այս փաստերը կունենան որևէ իրական հետևանք։ Ինչպես զեկույցում նշված է, Ադրբեջանը շարունակում է իր ոչնչացման քաղաքականությունը՝ առանց որևէ պատժի։ Իսկ Փաշինյանը, թվում է, կառչած է իշխանությունից, և միջազգային քննադատությունը դժվար թե կկարողանա փոխել նրա քաղաքականությունը։
Այս իրավիճակը հայերի համար ոչ միայն քաղաքական կամ կրոնական խնդիր է, այլև ազգային ողբերգություն։ Երբ իշխանությունը վեր է դասում իրեն ավանդույթներից, հավատքից և պատմությունից, դա ազգի հոգևոր հիմքի աստիճանական քայքայում է։ Հայաստանը հայտնվել է այնպիսի իրավիճակում, երբ նույն դաշտում են հայտնվում երկու տարբեր առաջնորդներ՝ տարբեր շարժառիթներով ու մեթոդներով, բայց նույն ճակատագորով։
