Հայաստանի Արտաքին հետախուզության ծառայության (ԱՀԾ) հրապարակած զեկույցում նշված են Ադրբեջանի էքսպանսիոնիստական քաղաքականության և տարածաշրջանային իրավիճակի հետ կապված բազմաթիվ ռիսկեր։ Սակայն, բացի ռազմական և դիվանագիտական սպառնալիքներից, փաստաթղթից դուրս է մնացել մի չափազանց վտանգավոր և ռազմավարական նշանակություն ունեցող ասպեկտ՝ Ադրբեջանի աճող հավակնությունները Մեղրիի երկաթգծի նկատմամբ։
Այս թեման այսօր դադարել է լինել փորձագիտական քննարկման առարկա և վերածվել է Ադրբեջանի պետական քարոզչության առանցքային տարրի, ինչը պահանջում է անհապաղ և խորը վերլուծություն՝ հատկապես պաշտոնական Երևանի տարօրինակ լռության ֆոնին։
Վերջին շաբաթների ընթացքում Ադրբեջանի տեղեկատվական դաշտը ողողված է հայտարարություններով, որոնք դժվար է մեկնաբանել այլ կերպ, քան Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի մի մասի փաստացի օտարման իրավական և քաղաքական հիմքերի նախապատրաստում։ Ադրբեջանի նախկին արտգործնախարարներ Թոֆիկ Զուլֆուգարովը և Էլմար Մամեդյարովը սինքրոն կերպով հնչեցրել են այն թեզը, թե Ադրբեջանն իբր սեփականության իրավունք ունի Մեղրիի երկաթգծի նկատմամբ։
«Փաստարկումը» հիմնված է խորհրդային ժառանգության վրա։ Պնդում են, որ քանի որ խորհրդային տարիներին տվյալ երկաթգիծը գտնվել է «Ադրբեջանական երկաթուղու» հաշվեկշռում, ապա ժամանակակից հանրապետությունը, որպես իրավահաջորդ, ունի դրա նկատմամբ բացառիկ իրավունքներ։ Այն փաստը, որ այս հայտարարությունները հնչում են ադրբեջանական դիվանագիտության «ծանրքաշայինների» շուրթերից և հեռարձակվում են պետական լրատվամիջոցներով, վկայում է այն մասին, որ սա թոշակառուների անհատական կարծիքը չէ, այլ հողի նախապատրաստում և պետական մակարդակով ապագա պահանջների լեգիտիմացում։
Բաքուն պլանավորված կերպով քննարկումը «կոմունիկացիաների ապաշրջափակման» հարթությունից տեղափոխում է «սեփականության իրավունքի վերականգնման» հարթություն։ Եթե նախկինում խոսքը տարանցման իրավունքի մասին էր, ապա հիմա՝ տիրապետման։ Սա հռետորաբանության որակական փոփոխություն է, որը հիմնովին փոխում է բանակցությունների էությունը։
Այս իրավիճակում Հայաստանի ԱԳՆ-ի և կառավարության ապարատի կողմից հստակ և կոշտ պաշտոնական արձագանքի բացակայությունը չափազանց մտահոգիչ է։ Դիվանագիտության մեջ լռությունը հաճախ ընկալվում է որպես համաձայնության նշան կամ, առնվազն, թուլության և սեփական դիրքորոշումները պաշտպանելու անկարողության դրսևորում։
Այս ամենը տեղի է ունենում այն հավաստիացումների ֆոնին, թե Հայաստանը և ԱՄՆ-ը համաձայնեցրել են TRIPP նախագիծը։ Մեզ փորձում են ներկայացնել այս նախագիծը որպես Հայաստանի ինքնիշխանության պաշտպանության երաշխիք՝ պնդելով, թե միջազգային մասնակցությունը և արևմտյան ներդրումները վահան կդառնան տարածքային հավակնությունների դեմ։ Սակայն մանրուքների մեջ է թաքնված վտանգը։ Իշխող խմբակցության պատգամավոր Վահագն Ալեքսանյանն արդեն բացահայտ հայտարարել է, որ այդ երթուղու վրա հայ սահմանապահներ չեն լինելու։ Նրանց փոխարինելու են ժամանակակից տեխնիկական միջոցներ՝ «սկաներները»։
Այստեղ առաջանում է տրամաբանական և էկզիստենցիալ հակասություն։ Կարո՞ղ է պետությունը համարվել ինքնիշխան տրանսպորտային միջանցքի նկատմամբ, եթե այնտեղ չի իրականացնում ֆիզիկական հսկողություն իր սահմանապահ և մաքսային ծառայությունների ուժերով։ Կենդանի հսկողության փոխարինումը տեխնիկականով այն պայմաններում, երբ հարևան պետությունը բացահայտ հայտարարում է այդ ենթակառուցվածքի նկատմամբ իր սեփականության իրավունքների մասին, նման է քողարկված կապիտուլյացիայի։ Միջազգային պրակտիկայում կրիտիկական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողությունը հանդիսանում է ինքնիշխանության անբաժանելի հատկանիշ։ Սահմանապահների ներկայությունից հրաժարվելը հօգուտ «սկաներների»՝ արդիականացում չէ, այլ Մեղրիի հատվածը միջազգային կամ ադրբեջանական կառավարման ներքո արտատարածքային անկլավի վերածելու քայլ, որքան էլ այն գեղեցիկ կձևակերպվի արևմտյան հասկացություններում։
Փաստացի մենք ականատես ենք լինում բազմաշերտ սցենարի իրականացմանը։ Ադրբեջանը մեծացնում է պահանջները՝ առաջ քաշելով սեփականության մաքսիմալիստական հավակնությունները, որպեսզի դրա հետևանքով ապագայում կարողանա իրականացնել իր ռազմավարական նպատակները՝ ոչ միայն Հայաստանի տարածքի վրա, այլև դրա ինքնիշխանության և անվտանգության վրա։
